Lekkie samoloty bojowe N-22/NJ-22 do chwili obecnej pozostają za wyposażeniu lotnictwa wojskowego Serbii. W 2019 r. rozpoczął się proces gruntownej modernizacji całej ich floty, proces ten przeprowadzono przy współpracy z Airbus Industrie. Polegała ona na kompleksowej wymianie systemu nawigacyjnego, nowej elektroniki z komputerem pokładowym i szyną przesyłu danych włącznie, całkowitym ucyfrowieniu kokpitów samolotów oraz dostosowania ich do przenoszenia bardziej zaawansowanych podwieszanych środków walki w tym pocisków rakietowych AGM-65 Maverick. Zmieniło się także nazewnictwo i przeznaczenie samolotów. Dotychczasowy lekki samolot bojowy J-22 Orao stał się lekkim samolotem szturmowym J-22M Super Orao. NJ-22 pożegnał się z rolą samolotu szkolno bojowego stając się samolotem wielozadaniowym NJ-22M-1 Multirole Orao, przy czym w tylnej kabinie miejsce instruktora zajął operator systemów uzbrojenia. Modele samolotów w zmodernizowanej konfiguracji, a także dodatki do nich, przygotować mógł tylko jeden producent, czyli Litaki Model Kits. Zobaczmy zatem, jak to wyszło.

Oczywiście oba zestawy przygotowano w skali 1/72. Sposób wydania i szata graficzna pozostały bez zmian. Wykorzystano też niektóre elementy zestawów J-22/NJ-22 sprzed modernizacji. Dlatego też skupię się na różnicach, bo wbrew pozorom jest ich dość sporo. Po omówieniu obu modeli, nieco uwagi mam zamiar poświęcić przygotowanych do tych modeli konwersjom.

J-22M Super ORAO

Model: J-22M Super ORAO,
Producent: Litaki Model Kits,
Nr kat.: 72003
Skala: 1:72
Tworzywo: model wtryskowy, elementy fototrawione, maski,
Malowanie: 2 x Serbia

Na początek odmiana jednomiejscowa, czyli szturmowy J-22M Super Orao. Jak zaznaczyłem poniżej nic nie uległo zmianie, jeśli chodzi o sposób wydania modelu i szatę graficzną pudełka. Atrakcyjności grafice dodało niewątpliwie towarzystwo MiGa-29. W środku znajdziemy dwie torebki z wypraskami, zawartość trzeciej to broszurka z instrukcją, kalkomania, fototrawiona blaszka i maski.

Tym razem kadłub ma inny podział technologiczny niż w poprzednich zestawach. Nie składa się on z dwóch połówek, góra – dół, ale z czterech. Na widocznej na zdjęciach wyprasce, oznaczonej jako „C” mamy burty kadłuba wraz z częścią nosową oraz korpusy podwieszanych środków walki. Nie zabrakło także kilku drobiazgów.

Na kolejnej wyprasce, „G” mamy dolną część kadłuba, cześć grzbietową, dalsze korpusy podwieszeń i trochę drobiazgów. Jak widać producent w dalszym ciągu dba o jak największą dbałość o szczegóły, o czym może świadczyć delikatna a zarazem wyraźna faktura powierzchni, zarówno na podzespołach kadłuba, jak i na korpusach pocisków rakietowych. Tu mamy także belki do podwieszania pocisków rakietowych.

Wypraski „B”, „D”, „E” oraz „F” uwidocznione na powyższych zdjęciach wchodzą w skład obu zestawów, są także znane z wcześniejszych zestawów J-22/NJ-22 sprzed modernizacji. Po prostu ich zawartość to podzespoły obu samolotów, które nie uległy żadnym zmianom w procesie modernizacyjnym. Może poza skrzydłami, ale to miało miejsce tylko NJ-22M-1, więc omówię to w stosowanym miejscu.

Oszklenie. W obu zestawach składa się z dwóch małych wyprasek, zabezpieczonych przed zarysowaniem paskami pianki. Wypraska oznaczona jako „A” zawiera osłonę kabiny i kilka detali. Identyczna wchodziła w skład zestawu J-22. Druga nieco mniejsza zawiera głowice układów optoelektronicznych i została przygotowana na potrzeby obu omawianych w tym  miejscu zestawów.

Tradycyjnie w skład każdego zestawu sygnowanego logotypem Litaki Model Kit wchodzą fototrawione blaszki  oraz maski do malowania. Zawartość blaszki w tym wypadku jest podobna do tego, co można było znaleźć we wcześniejszych zestawach tego producenta. Czyli wyposażenie kokpitu, turbiny silników, drobne detale samego płatowca a także  stabilizatory bomb i pocisków rakietowych. Nie wszyscy lubią takie rozwiązania, ale przy odrobinie wprawy można uzyskać całkiem niezłe efekty, niż w przypadku stabilizatorów z tworzywa sztucznego. Maskami zabezpieczymy nie tylko osłonę kabiny ale także piasty kół podwozia. Wycięto je w szarej folii. Kilka razy miałem z nimi do czynienia. Osobiście preferuję papier kubaki, ale te też dają radę. 

Kalkomanie zawsze były mocnym punktem modeli Litaki Model Kit. Może dlatego, że drukiem zajęła się firma Dacograph. Arkusz średniej wielkości z ponad setką bardzo precyzyjnych elementów, przy czym nawet te najbardziej drobne napisy eksploatacyjne zachowały pomimo skali swoją czytelność. Nic także nie można zarzucić większym, wielokolorowym elementom takim jak godła, znaki przynależności państwowej czy panele do umieszczenia w kokpicie. Dodam też, że nie sprawiają żadnego problemu podczas naklejania, co wiem z własnego doświadczenia. 

Producent proponuje nam dwa warianty malowania. Obydwa oparte o ten sam schemat kamuflaży, znany z obu wcześniejszych zestawów. Modernizacja samolotów niestety nie skutkowała opracowaniem jakiegoś nowego wariantu malowania. Obydwie opcje to oczywiście lotnictwo wojskowe Serbii, jeden z wariantów nosi na usterzeniu pionowym okolicznościową inskrypcję z okazji 50-lecia oblotu pierwszego prototypu J-22, który miał miejsce w 2024 r. Schematy malowania wydrukowano na kredowej kartce kartce, formatu A4, zaś na jej odwrocie znajdziemy schemat naklejania napisów eksploatacyjnych. 

Instrukcja ma postać broszurki z kolorową okładką. Zawartość jest z kolei czarno biała, z czytelnymi rysunkami montażowymi, oraz całkiem sporą dawką informacji na temat poszczególnych procesów budowy.   

J-22M1 Multirole ORAO

Model: J-22M1 Multirole ORAO,
Producent: Litaki Model Kits,
Nr kat.: 72004
Skala: 1:72
Tworzywo: model wtryskowy, elementy fototrawione, maski,
Malowanie: 3 x Serbia

Drugi z omawianych zestawów, czyli NJ-22M1 Multirole Orao także zyskał na drapieżności. Przystosowano go bowiem do przenoszenia dość bogatego arsenału środków walki, w skład którego wchodzą pociski rakietowe R-60MK, VRVZ-200 oraz różnego typu bomby w także szybujące. Żeby się o tym przekonać wystarczy spojrzeć na grafikę, zdobiącą wieko pudełka. Zawartość pudełka jest bardzo podobna do zestawu w wersją jednomiejscową, więc przejdę od razu do sedna.

Oznaczenia poszczególnych wyprasek są identyczne, jak w modelu J-22M. Wypraska „C” zawiera boczne sekcje kadłuba, korpusy bomb konwencjonalnych, jak i szybujących. Nie mogło zabraknąć też drobnych detali.

 Podobnie ma się rzecz z wypraską „G” gdzie znajdziemy dół i górę kadłuba, trochę drobnych detali i korpusy pocisków rakietowych.

Ponieważ wypraski „B”, „D”, „E” oraz „F” są identyczne we wszystkich czterech zestawach, ja jedynie ograniczę się do omówienia różnic w konstrukcji skrzydeł pomiędzy NJ-22 a NJ-22M1. Modernizacja obejmowała także umieszczenie na końcówkach skrzydeł belek do przenoszenia pocisków rakietowych R-60MK. W tym celu trzeba spiłować końcówki skrzydeł, w taki sposób jak pokazuje instrukcja i dokleić prowadnice rakiet. 

W tym zestawie znajdziemy także wypraskę „H”, zawierającą wyposażenie kabin załogi dla wersji dwumiejscowej. 

Z oszkleniem jest podobna sytuacja, jak w wersji jednomiejscowej. Znana z zestawu 72002 wypraska z osłoną kabiny została uzupełniona wypraską H1, identyczną jak omówiona powyżej. 

Także w tym zestawie znajdziemy fototrawioną blaszkę, która zawiera podobny wachlarz elementów, jak w przypadku J-22M, z uwzględnieniem dwumiejscowej kabiny oraz nieco innymi środkami walki przenoszonymi przez ten typ samolotu. Maska jest identyczna jak ta, wchodząca w skład zestawu 72002. 

 Kalkomania także została wydrukowana przez Dacograph. Aktualne pozostaje to, co napisałem na ich temat powyżej.

Producent proponuje nam trzy niewiele różniące się od siebie warianty malowania z lat 2017 -2024. Także w tym zestawie wydrukowano je na osobnej kartce A4, zaś na odwrocie zamieszczono schemat nakładania stencili.

Ponieważ instrukcja ma identyczny układ i szatę graficzną, jak w poprzednich zestawach, zaprezentuję jedynie pierwszą i ostatnią stronę. To z tego powodu, że jest tam informacja o modelu samolotu szkolno – treningowego MB-339 w skali 1/72. Prace nad nim są na ukończeniu, a do wydania zostało bliżej, niż dalej.

Jeśli komuś spodobały się boxarty obu zestawów, może je sobie oprawić w ramkę i powiesić na ścianie.  W bu zestawach znajdują się bowiem plakaty formatu A4 wydrukowane na nieco grubszym niż standardowy papierze kredowym.

To jednak nie wszystko, co ukraiński producent przygotował dla modelarzy w temacie samolotów J-22M/NJ-22M1. Standardowe wyposażenie kabin załogi w obu modelach, możemy zastąpić przez bardziej szczegółowe, wykonane w technologii wydruków 3D.

J-22M Super Orao Cocpit Set

Litaki Model Kit: J-22M Super Orao Cocpit Set
Skala: 1:72
Nr kat: LDS 72003
Typ: wydruk 3D, elementy fototrawione, klisza,
Dedykowany do: Litaki Model Kit   

 Zestaw zapakowano w niewielkie kartonowe pudełko, którego wieczko zdobi nalepka z podstawowymi informacjami o produkcie. W środku znajdziemy torebkę z elementami oraz instrukcję.

Podzespoły kokpitu w wersji jednomiejscowej znajdują się na czterech wydrukach. Trzeba przyznać, że zaprojektowano je i wydrukowano ja w sposób bardzo szczegółowy. Po sklejeniu i poprawnym pomalowaniu, będą prezentować naprawdę efektownie. Montaż ich nie powinien natomiast sprawić problemu nawet mniej doświadczonemu modelarzowi. Sam osobiście rozważam użycie do nich kalkomanii dołączonych do zestawu. Też może to dać ciekawy efekt. 

W skład obu konwersji wchodzi także celownik HUD. Podstawę wykonano w formie elementów fototrawionych, zaś szybę wydrukowano na kawałku kliszy, przy czym mamy cztery sztuki, jakby coś nie wyszło w trakcie prac.

NJ-22M1 Super Orao Cocpit Set

Litaki Model Kit: NJ-22M1 Super Orao Cocpit Set
Skala: 1:72
Nr kat: LDS 72004
Typ: wydruk 3D, elementy fototrawione, klisza,
Dedykowany do: Litaki Model Kit   

Drugi z nowych zestawów umożliwia konwersję kabiny w modelu samolot NJ-22M1 Multirole Orao. Sposób wydania zestawu jest jak widać identyczny. Zawartość pudełka z sumie też.

Różnice wynikają z konstrukcji samolotu i faktu, że tu mamy do czynienia z kokpitem dwumiejscowym. Dlatego od nowa zaprojektowano wannę z konsolami bocznymi, dodano tablicę przyrządów w kabinie operatora systemów uzbrojenia i dołożono drugi fotel wyrzucany. Całość wykonano w sposób niezwykle finezyjny i szczegółowy.

W jaki sposób prawidłowo złożyć w całość i zamontować w modelach oba typy kokpitów, pokazuje nam instrukcji, która ma postać barwnej i czytelnej ulotki. Nie znajdziemy tam natomiast informacji na temat kolorystyki obu kokpitów. Dlatego musimy bazować na instrukcjach obu modeli, lub znaleźć zdjęcia rzeczywistych samolotów, które Internecie powinny się znaleźć.  
Tak zatem prezentują się nowe modele i konwersje przygotowane przez Litaki Model Kit. Trzeba  przyznać, że modernizacja dobrze wpłynęła nie tylko na właściwości bojowe obu typów samolotów, ale także na ich atrakcyjność z modelarskiego punktu widzenia. Litaki zaś doskonale potrafiła pokazać to w swoich nowych modelach. Co do sklejalności obu nowych zestawów zaryzykuję stwierdzenie, że nie powinno być większych problemów. Miałem bowiem możliwość przetestowania na własnej skórze modelu J-22 i nie była to droga przez mękę. Trzeba pamiętać, że są to short runy i odpowiednio je potraktować. Efekt może być tego warty, bo samoloty mało popularne, ale efektowne i przede wszystkim ładne.

Dziękuję producentowi, firmie Litaki Model Kit za przekazanie modeli i akcesoriów na potrzeby recenzji

Marcin "Marwaw" Wawrzynkowski